Autoteliczne i heteroteliczne doświadczanie wolności jako czynniki odróżniające egocentryczne i nieegocentryczne formy indywidualizmu
mgr Beata Urbańska (IP PAN)
Data:
28 maja 2026
Indywidualizm i kolektywizm początkowo traktowane były jako dwa przeciwstawne krańce tego samego wymiaru, przy czym indywidualizm bywał utożsamiany z orientacją „ku sobie” i wiązany z egoizmem, egocentryzmem czy ksobnością, natomiast kolektywizm - z zainteresowaniem innymi, okazywaniem współczucia i prospołecznością. Późniejsze prace i badania pokazały, że są to dwa niezależne i wielowymiarowe konstrukty, a indywidualizm nie musi wykluczać troski o innych. Mimo to brakuje badań dotyczących korelatów różnych wymiarów indywidualizmu i kolektywizmu oraz ich konsekwencji dla postaw i zachowań prospołecznych i obywatelskich.
Podczas seminarium zaprezentuję wyniki badań przeprowadzonych w latach 2020-2025 na dużych próbach respondentów (N = 500-800), będących próbą empirycznej weryfikacji założenia o istnieniu dwóch odrębnych orientacji indywidualistycznych: allocentrycznej (uspołecznionej) oraz idiocentrycznej (egoistycznej). Obie formy indywidualizmu różnią m.in. cenione przez jednostkę wartości, przekonania o świecie społecznym, wyrazistość identyfikacji społecznych, stopień zaspokojenia potrzeby autonomii i relacji z ludźmi oraz preferowanie komunitarnej vs libertariańskiej wspólnoty politycznej. Kluczowe znaczenie dla obu form indywidualizmu ma także sposób doświadczania wolności – jako autotelicznej (wolność jest celem samym w sobie) albo heterotelicznej (wolność służy samorealizacji). Przeprowadzone badania wykazały również, że indywidualizm allocentryczny i idiocentryczny pełnią rolę mediatorów między oboma sposobami doświadczania wolności a postawami i zachowaniami prospołecznymi i obywatelskimi.
Biogram prelegentki:
Doktorantka w Instytucie Psychologii PAN (rozprawę doktorską przygotowuje pod kierunkiem prof. Piotra Radkiewicza). Pracowała w grantach badawczych realizowanych na Uniwersytecie SWPS (pod kierunkiem dr. hab. Agnieszki Bojanowskiej) oraz w Instytucie Psychologii PAN (pod kierunkiem prof. Krzysztofa Kaniastego i prof. Katarzyny Hamer-Den Heyer). Od kilu lat prowadzi zajęcia dla studentów na Uniwersytecie SWPS, a obecnie pracuje w Instytucie Badań Edukacyjnych.